202104.10
0
1

Biblioterapia

Biblioterapia jako termin został po raz pierwszy użyty przez amerykańskiego teologa Samuela Crothersa w 1916 r., Ministra Unitarian Universal Church w First Parish w Cambridge (Massachusetts), który mówił i pisał o możliwości wykorzystania książek jako metody leczenia w swoim eseju „Klinika literacka”,  opublikowanym w The Atlantic Monthly .

Pojęcie biblioterapii sięga korzeniami czasów starożytnych, gdyż w bibliotece w Aleksandrii widniały słowa: „Lekarstwo na umysł”. W 1272 roku w szpitalu w Kairze stosowano czytanie Koranu w ramach terapii, a w Europie w XVIII wieku włączono pobożne teksty do programów leczenia psychicznie chorych.

W 1802 roku Benjamin Rusch – amerykański lekarz, pisarz, pedagog, zalecał czytanie książek świeckich w celach terapeutycznych. Głosił również, że Stany Zjednoczone powinny stać się państwem opartym o chrześcijaństwo, pragnął uznania Biblii za podstawowy podręcznik szkolny.  W 1784 roku twierdził on, że nadmierne używanie alkoholu jest szkodliwe zarówno dla zdrowia fizycznego, jak i psychicznego (wierzył jednak bardziej w ograniczenie jego spożycia, niż jego zakaz).

Słowo biblio – z greckiego biblionu – oznacza dany instrument lub książkę. Słowo terapia – z greckiego therapeo –  oznacza leczę, tworzy najprostszą definicję biblioterapii: leczenie książką. Szersze definicje biblioterapii wskazują na jej rolę pomocy psychicznej świadczonej za pomocą lektury, która jest stosowana w leczeniu określonych chorób i patologii.

Większość uczonych, którzy są zainteresowani tematyką biblioterapii, analizując ją natrafiają na pojęcie katharsis w Traktacie Poetyckim od Arystotelesa. Katharsis jest zjawiskiem psychologicznym związanym z namiętnościami człowieka, głównie z tragedią. Człowiek poprzez wizję spektaklu teatralnego powinien być w stanie w pełni identyfikować się z bohaterami, bezpośrednio doświadczając własnych emocji i przeżyć. Naśladowanie rzeczywistości pozwala zatem na proces wyzwolenia się z namiętności  Główna koncepcja biblioterapii jest oparta również na osobistym zanurzeniu w naśladowczym doświadczeniu, a co za tym idzie, poznanie i zrozumienie tego doświadczenia.

Metoda biblioterapeutyczna dzieli ją na trzy fazy: identyfikację , katharsis i introspekcję.

Identyfikacja jest fazą początkową i obejmuje identyfikację czytelnika ze znakami fabuły. Istotne jest, aby czytelnik znalazł odzwierciedlenie w tym, co czyta, i aby odnalazł pokrewieństwo z postacią, identyfikując się do tego stopnia, żeby ​​zaczął myśleć o tym, co zrobiłby na swoim miejscu. Następuje katharsis, co dla Arystotelesa oznacza oczyszczenie duszy, interpretowane bardziej jako oderwanie od poprzedniej myśli czytelnika, aby zrobić miejsce dla całkowicie innowacyjnego myślenia. Kiedy ta zmiana ustabilizuje się i utrzyma z czasem, mówimy o introspekcji.

Koncepcja biblioterapii była zastosowana w XX wieku, głównie jako metoda rehabilitacji żołnierzy, którzy mieli zaburzenia pourazowe spowodowane bitwami po pierwszej wojnie światowej.

Prawdziwe narodziny biblioterapii sięgają lat 30 XX wieku, kiedy w Stanach Zjednoczonych,  psychiatra William C Menninger wraz ze swoim bratem Karlem zaczął przepisywać czytanie książek pacjentom jego prywatnej kliniki, których treść dotyczyła głównie psychoanalizy i psychiatrii.  Menninger  opisuje metodę aplikacji i wyniki korzystania z książek jako sposobu leczenia, nie zaniedbując podstawowej roli bibliotekarza.

W Polsce biblioterapia jako dyscyplina naukowa nie ma długiej tradycji, termin ten pojawił się w latach trzydziestych dwudziestego wieku, określono nim działalność terapeutyczną, w której główne narzędzia działania stanowi książka. Pojęcie biblioterapii zostało przypomniane w latach sześćdziesiątych w „Encyklopedii wiedzy o książce” z 1971  roku, gdzie czytamy: biblioterapia – stosowanie lektury książek i innych materiałów drukowanych jako środka terapeutycznego w leczeniu chorych”. Według „Encyklopedii współczesnego bibliotekarstwa polskiego” z 1976 r. Biblioterapia to „dział psychologii czytelnictwa znajdujący się również w sferze zainteresowań medycyny, pedagogiki i socjologii”.

Podstawy biblioterapii stworzył Nikołaj Rubakin, który od 1919 r. W Instytucie Bibliopsychologii w Lozannie zapoczątkował badania nad reakcjami indywidualnych czytelników. Był twórcą bibliopsychologii, badającej indywidualny odbiór literatury przez czytelnika.

Biblioterapia ma na celu rozwój samoświadomości, wzrost samooceny, asertywności, poprawę umiejętności komunikacyjnych, poprawę umiejętności adaptacyjnych, a także rozwój kulturowy jednostki.

Dzięki biblioterapii osoba powinna być w stanie wdrożyć proces rozwoju osobistego. Inna technika jest często dodawana do biblioterapii, a mianowicie pisanie własnej autobiografii . Pozwala to jednostce określić i zobiektywizować swoje emocje. W ten sposób wyłaniają się krytyczne punkty i fakty, które będą punktem wyjścia ścieżki terapeutycznej. (Daniel Goldman, Inteligencja emocjonalna , 1995)

Biblioterapia nie ma na celu zrozumienia znaczenia książki, ale raczej dynamikę i refleksje, które rodzą się w czytelnikach. Jest to kwestia uświadomienia czytelnikowi pewnych aspektów, których nie może ujawnić samodzielnie lub w trakcie terapii, ale tylko poprzez identyfikację się z postacią oraz równoległe i pośrednie przechodzenie przez doświadczenia przydatne do uzyskania świadomości swojego stanu.

Biblioterapia lub libroterapia (arteterapia) jest metodą leczenia, głównie w dziedzinie psychoterapii, która powołuje się na czytanie książek jak terapia osób, które cierpią z powodu zaburzeń, takich jak depresja, lęk.

Biblioterapia jest traktowana jako działanie terapeutyczne oparte o stosowanie materiałów czytelniczych rozumianych jako proces terapeutyczny w medycynie. Jest rodzajem psychicznego wsparcia, pomocy w rozwiązywaniu osobistych problemów, rodzajem oparcia w procesie osiągania bezpieczeństwa, może być środkiem do realizacji potrzeb.

Poprzez analizę psychologiczną pacjenta, terapeuta jest w stanie wybrać książkę odpowiednią do sytuacji pacjenta. Czytanie książki powinno pomóc pacjentowi w uświadomieniu sobie jego stanu i dolegliwości, ułatwiając mu radzenie sobie z nim.  Czytanie książek może również działać jako technika psychoedukacyjna  Czytając przeprowadzany jest proces introspekcji, który prowadzi do refleksji nad sobą.

Ważne jest, aby pamiętać, że czytanie powieści może być skuteczne, jeśli towarzyszy im ścieżka psychoterapeutyczna. Nie leczy określonych dolegliwości, ale pomaga pacjentowi opracować i pogłębić różne aspekty terapii.

Kilka badań wykazało statystycznie, że czytanie książek stymuluje aspekty poznawcze i afektywne u jednostki . Czytanie w rzeczywistości utrzymuje umysł w treningu i promuje aktywność poznawczą . Ten aspekt ma fundamentalne znaczenie przede wszystkim dla osób cierpiących na depresję. która objawia się takimi objawami jak bierność fizyczna i psychiczna. Odnotowano także dobrą skuteczność w leczeniu kobiecych zaburzeń orgazmowych. Głównymi przyczynami tego zaburzenia są zniekształcone przekonania i wizje  w temacie współżycia seksualnego.  Podręczniki samopomocy kształcą i informują pacjenta z tego punktu widzenia. Dotyczy to również innych dolegliwości, takich jak uzależnienia od alkoholu, ataki paniki  czy samookaleczenia, nerwowa bulimia i wiele innych.

Ostatnie badania stosowały również biblioterapię u pacjentów z chorobami, które nie są psychologiczne, ale organiczne. Czytanie nie leczy bezpośrednio choroby, takiej jak rak, ale może poprawić optymistyczne podejście do terapii. Poprawia także relacje z lekarzami i samą chorobę.

Biblioterapia pozwala także wyrażać stłumione emocje, ponieważ osoba, czytając, identyfikuje się w takim stopniu, że doświadcza tych samych przeżyć co bohaterowie. Pozwala to na większą świadomość i prowadzi do lepszych wyników w trakcie terapii. Dlatego ważne jest, aby terapeuta wiedział, jak wybrać odpowiednią książkę dla rozwoju poznawczego i emocjonalnego pacjenta  (Miro Silvera „Libroterapia due” Salani Editore)

Czytanie książek jest bardzo skuteczne dla dzieci, szczególnie jeśli chodzi o nauczanie zasad moralnych i zachowań.   Terapeutyczne działanie literatury na dzieci i dorosłych świadczone za pośrednictwem lektury, pomaga w opanowaniu doraźnych reakcji chorego i rozwiązywaniu jego problemów życiowych, zwłaszcza w sytuacji dotknięcia chorobami,  zmian w zachowaniu, zaburzeń systemu nerwowego i psychiki.

Celem zasadniczym w pracy biblioterapeutycznej  jest kształtowanie właściwych postaw. Postawa jest trwałą oceną – pozytywną lub negatywną – ludzi, obiektów i idei. Przedmiotem postaw mogą być osoby i grupy społeczne, własna osoba, bądź społeczne normy zwyczajowe i moralne. Czytanie jest ważnym zasobem, który może zapobiegać zastraszaniu i zaburzeniom behawioralnym oraz pomaga rozwijać umiejętności rozwiązywania problemów .

Nawet czytanie na głos może być bardzo korzystne dla rozwoju poznawczego dziecka. W rzeczywistości pomaga rozwinąć wyobraźnię, wrażliwość, a z drugiej strony prowadzi do wzrostu bagażu językowego. Jeśli czytanie jest uprawiane i praktykowane również wraz ze wzrostem, wzmacnia refleksję i umiejętności komunikacyjne.

W psychoterapii, terapii pedagogicznej i arteterapii w pracy z dziećmi wymagającymi wsparcia ze strony osób trzecich wykorzystywana jest bajkoterapia. Realizuje się ją poprzez czytanie dzieciom, bądź ich samodzielną lekturę właściwej dla danego problemu opowieści terapeutycznej. Bajkoterapia w życiu dziecka z niepełnosprawnością intelektualną w pracy dydaktyczno – wychowawczej z dziećmi jest doskonale sprawdzającą się metodą  leczenia. Wsparcie emocjonalne literatury stwarza możliwość porównania siebie z innymi, pozwala doświadczyć akceptacji, zrozumienia, buduje więzi z bohaterami bajek, odkrywa analogię między bohaterem bajki a zachowaniem dziecka, tym samym budując pozytywną samoocenę. Elementy bajkoterapii można wykorzystać na wszystkich rodzajach zajęć:  rewalidacji indywidualnej – rozwiązywanie zagadek, układanie puzzli tematycznych, podpisywanie ilustracji; w zajęciach świetlicowych jako forma przekazywania konkretnej wiedzy o otaczającym świecie, zabawy w teatrzyk lalkowy z wykorzystaniem pacynek i kukiełek, inscenizacji, dramy, w zajęciach z pedagogiem i psychologiem szkolnym, jako pomoc psychologiczno pedagogiczna poprzez dostarczenie dziecku doświadczenia służącego wypracowaniu efektywnych strategii radzenia sobie w sytuacjach emocjonalnie trudnych.

Zalety terapii w oparciu o bajki są nieocenione. Również w pracy pedagoga specjalnego, który oprócz pokonywania podstawowych w terapii trudności, musi spojrzeć na dziecko interdyscyplinarnie i nie może pominąć napięć i lęków nękających dzieci. Są one, bowiem przyczyną wielu innych zaburzeń. Treść bajek terapeutycznych koncentruje się wokół sytuacji emocjonalnie trudnych, które mogą wynikać z negatywnych doświadczeń; rozwoju dziecka; niezaspokojonych potrzeb – braku poczucia bezpieczeństwa, miłości, przynależności, uznania;  nieadekwatnej samooceny, gdy badania wykazały zawyżoną ocenę własnej osoby niepełnosprawnych intelektualnie. Wynika to z mało złożonej struktury poznawczej oraz obniżonego poziomu krytycyzmu a przede wszystkim jest formą obrony przed lękiem. Fakt ten wskazuje na duże poczucie zagrożenia, niepewności i odrzucenia, z którym żyją osoby niepełnosprawni umysłowo. Nieadekwatna zawyżona samoocena powoduje, że jednostka stawia sobie cele, których nie potrafi zrealizować. Celem bajkoterapii jest wspomaganie właściwego rozwoju emocjonalnego dziecka poprzez naukę rozumienia i redukowania napięcia emocjonalnego. Bajki terapeutyczne są przyjemną i zarazem praktyczną metodą pracy, na podstawie których dzieci będą miały możliwość lepszego poznania różnych stanów emocjonalnych i nauczenia się jak sobie radzić w stresujących sytuacjach.

Czytanie pomaga również osobom starszym przeciwstawić się rutynie i poczuciu bierności codziennego życia, która wyróżnia starość. Dzięki opowieściom osoby starsze mogą znaleźć nić swojego istnienia. Ważne jest również utrzymywanie aktywności umysłu, stymulowanie pamięci, zdolności poznawczych i kultywowanie korzystania z leksykonu, który wraz z wiekiem maleje.

W psychoterapii czytanie książek jest swego rodzaju zadaniem, które musi wykonać pacjent, aby postępować zgodnie z kuracją terapeuty. Treść przepisanej książki może pomóc temu podmiotowi w promowaniu wzrostu poznawczego i społeczno-afektywnego.  Zasadniczo czytanie jest  intrygującym elementem mającym na celu zakończenie terapii podejmowanej przez psychoterapeutę i musi pomóc w rozwoju treści poznawczych i emocjonalnych na ścieżce terapii.

Kiedy mówimy o samoopiece i samopomocy, mówimy o celu biblioterapii polegającym na edukacji, szkoleniu jednostek i grup.  Samopomoc koncentruje się na współpracy i uczestnictwie w promowaniu kultury i zdrowia na rzecz indywidualnego wzrostu w zakresie samoopieki i świadomości.  Ponadto sugerowanie biblioterapii sprawia, że osoba dokonuje rozwoju świadomości pod nieobecność terapeuty. Ta metoda jest szczególnie skuteczna dla osób cierpiących na dolegliwości, takie jak depresja, lęk.

Książka „Kąpiel w życiowej harmonii”  może być rownież zastosowana w biblioterapii w celu osiągnięcia większego wewnętrznego spokoju i harmonii. Książka ta pozwala czytelnikowi uświadomić sobie kim jest i jakie odgrywa role życiowe oraz jakie towarzyszą jemu przy tym emocje, które mają bardzo duży wpływ na codzienne życie. Poprzez pogłębienie samoświadomości odczuwanych emocji czytelnik zanurza się w swoich emocjach. W zasadzie, kiedy jesteśmy emocjonalnie dotknięci sytuacją w jakiej znajduje się postać, możemy właściwie reagować na to, jak ta postać łączy się z nami i naszym stanem emocjonalnym. Ten rodzaj połączenia oznacza, że ​​jeśli bohater znajdzie szczęście pod koniec historii, czytelnik może być bardziej skłonny uwierzyć, że również może znaleźć szczęście pomimo trudnych doświadczeń. Może to prowadzić do opracowania nowych metod radzenia sobie z problemami, których wcześniej nie rozważaliśmy bez pomocy przeczytanej opowieści.

Jednym z głównych powodów, dla których biblioterapia zaczęła poważnie traktować psychologię, są badania przeprowadzone na neuronach lustrzanych (Without source). Podobne badania wykazały, że czytanie powieści budzi empatię . Dzieje się tak, ponieważ czytanie słowa, takiego jak czasownik, aktywuje w mózgu te same stany mentalne, które byłyby aktywowane podczas wykonywania tych działań. Czytanie jest w zasadzie symulacją rzeczywistości. To teoretycznie udowodniłoby skuteczność biblioterapii.

Badania przeprowadzone przez psychologa Raymonda A. Mara z York University of Toronto wykazały, że ludzie, którzy czytają opowiadania, lepiej reagują na testy interakcji społecznych niż ludzie, którzy czytali tylko gazetę. W rzeczywistości historie aktywują te same procesy poznawcze, których używa ludzki mózg podczas interakcji z innymi osobami. Ten proces psychofizjologiczny prowadzi do odprężenia i otwiera umysł na nowe krajobrazy wywołane przez narrację.

Działaniem biblioterapeutycznym może być obniżenie lęków, wyleczenie się z uzależnień   np. alkoholizmu, znalezienie rozwiązań problemów z którymi borykał się czytelnik oraz rozwój zasobów psychicznych.

A czy w twoim życiu jakaś książka zadziałała terapeutycznie, wprowadzając pozytywne zmiany?

Jeśli masz ochotę to podziel się ze mną swoimi przemyśleniami.

z miłością do zmian

Justyna Woźniak